Fiilde Yapı İstasyonu, Konu Anlatımı, Gruplandırma, Tür Belirleme, Fiil Türetme, Kendini Dene, Gelişim Analizi
Fiilde Yapı Nedir?
Bu bölüm, konunun temel kurallarını hatırlamanız için hazırlanmıştır. Basit, türemiş ve birleşik fiillerin yapısal farklarını inceleyerek pratik etkinliklere hazırlık yapacaksınız.
● 1. Basit Fiiller
Herhangi bir yapım eki almamış fiillerdir. Kelimenin anlamını değiştiren bir ek yoktur. Sadece zamana ve kişiye göre çekim eki (kip ve kişi ekleri) alabilirler.
● 2. Türemiş Fiiller
Fiil veya isim köklerine yapım eki getirilerek oluşturulan, anlamı değişmiş yeni fiillerdir. Bunlara “Fiil gövdesi” de denir.
- İsimden Fiil Yapan Eklerle: Göz-le-di, Mor-ar-dı, Kan-a-dı.
- Fiilden Fiil Yapan Eklerle: Koş-tur-du, Sev-in-di, Yaz-dır-ıl-dı.
● 3. Birleşik Fiiller
En az iki sözcüğün bir araya gelerek tek bir eylemi, yeni bir durumu karşılamasıdır. Kendi içinde üç gruba ayrılırlar:
A. Yardımcı Fiille Kurulanlar
İsim + etmek, eylemek, olmak, kılmak.
Teşekkür etmek, hapsolmak, namaz kılmak.
B. Kurallı Birleşik Fiiller
İki fiilin özel kurallı eklerle birleşmesi.
- Yeterlik: -ebil (Çöz-ebil-mek)
- Tezlik: -iver (Bak-ıver-mek)
- Sürerlik: -edur, -ekal (Gid-edur)
- Yaklaşma: -eyaz (Düş-eyaz)
C. Anlamca Kaynaşmış
Sözcüklerin gerçek anlamından uzaklaşarak kalıplaşmasıdır (Deyimler).
Gözden düşmek, kulak asmak, vazgeçmek.
Fiilde Yapı Tiyatro Oyunu – Fiilde Yapı Etkinliği
Fiil Kasabasında Büyük Yarışma”
Karakterler
Anlatıcı
Emine
Basit Fiil
Türemiş Fiil
Birleşik Fiil
1. SAHNE
(Sahneye Emine gelir. Elinde kitaplar vardır. Yorgun görünür.)
Anlatıcı: Bir zamanlar, sınav haftasının en yoğun günlerinde yaşayan bir öğrenci varmış. Adı Emine’ymiş. Emine ders çalışmayı severmiş ama Türkçe dersindeki fiil konusu kafasını çok karıştırıyormuş. Özellikle de basit, türemiş ve birleşik fiiller…
Emine: Of ya! Ne kadar çalışırsam çalışayım karıştırıyorum. Hangisi basit, hangisi türemiş, hangisi birleşik anlamıyorum!
(Kitabı kapatır.)
Emine: Birisi bana bunları anlatsa keşke…
(Bir anda ışıklar değişir.)
Anlatıcı: Tam o anda odadaki kitap parlamaya başlamış. Emine şaşkınlıkla kitabı açmış ve kendini bir anda “Fiil Kasabası”nda bulmuş.
2. SAHNE
(Basit Fiil sahneye sakin şekilde yürür.)
Basit Fiil: Hoş geldin Emine.
Emine: Aaa! Sen de kimsin?
Basit Fiil: Ben Basit Fiil’im. Fiillerin en sade hâliyem.
Anlatıcı: Basit Fiil çok sakin konuşurmuş. Çünkü o hiçbir yapım eki almazmış.
Emine: Yapım eki almamak ne demek?
Basit Fiil: Kelimemin kökü değişmez.
Mesela:
“gel-”, “git-”, “yaz-”, “koş-”, “otur-”.
Emine: Yani sen doğrudan fiilsin?
Basit Fiil: Evet. Çok gösterişli değilim ama en temel fiilim.
Emine: Sanırım anladım.
Basit Fiil: Bak şimdi örnek vereyim:
“Ali okula koştu.”
Buradaki “koştu” basit fiildir.
Emine: Çünkü “koş” kökü değişmemiş!
Basit Fiil: Aferin!
3. SAHNE
(Bir anda hızlı adımlarla Türemiş Fiil gelir.)
Türemiş Fiil: Ama biraz değişim olmadan hayat sıkıcı olur!
Emine: Sen kimsin?
Türemiş Fiil: Ben Türemiş Fiil’im. Yapım eki alınca ortaya ben çıkarım.
Anlatıcı: Türemiş Fiil yenilikleri severmiş. Sürekli kelimelere yeni ekler ekleyip onları değiştirirmiş.
Emine: Örnek verir misin?
Türemiş Fiil: Tabii!
“Temiz” \ “temizle-”
“Av” \ “avla-”
“Göz” \ “gözle-”
Emine: Aaa! Kelime değişiyor gerçekten!
Türemiş Fiil: Evet. Yapım eki gelince yeni bir fiil oluşur.
Basit Fiil: Ben sade kalmayı severim.
Türemiş Fiil: Ben ise gelişmeyi!
Emine: Peki cümlede nasıl olur?
Türemiş Fiil: “Annem masayı temizledi.”
Buradaki “temizledi” türemiş fiildir.
Emine: Çünkü “temiz” kelimesine “-le” eki gelmiş!
Türemiş Fiil: Doğru bildin!
4. SAHNE
(Birleşik Fiil iki kelime yazılı kartlarla gelir.)
Birleşik Fiil: Tek başına olmak güzel ama birleşmek daha güzel!
Emine: Sen kesin Birleşik Fiil’sin!
Birleşik Fiil: Doğru tahmin! Ben iki ya da daha fazla kelimenin birleşmesiyle oluşurum.
Anlatıcı: Birleşik Fiil takım çalışmasını çok severmiş. Hep başka kelimelerle birlikte dolaşırmış.
Emine: Örnek verir misin?
Birleşik Fiil: “Yardım etmek”
“Fark etmek”
“Karar vermek”
“El ele vermek”
Emine: Demek birkaç kelime birleşiyor.
Birleşik Fiil: Evet! Mesela:
“Arkadaşına yardım etti.”
Buradaki “yardım etti” birleşik fiildir.
Basit Fiil: Ben tek kelimeyim.
Türemiş Fiil: Ben ek alırım.
Birleşik Fiil: Ben ise arkadaşlarımla birleşirim!
5. SAHNE — YARIŞMA
Anlatıcı: Tam o sırada Fiil Kasabası’nda büyük bir yarışma başlayacakmış. Emine’den hangi fiilin hangi gruba ait olduğunu bulması istenmiş.
Basit Fiil: Hazır mısın?
Emine: Hazırım!
Türemiş Fiil: İlk kelime: “sulamak”.
Emine: Türemiş fiil! Çünkü “su” kelimesine “-la” eki gelmiş.
Türemiş Fiil: Doğru!
Birleşik Fiil: “Fark etmek.”
Emine: Birleşik fiil!
Birleşik Fiil: Harika!
Basit Fiil: “Uyudu.”
Emine: Basit fiil!
Basit Fiil: Mükemmel!
FİNAL
Anlatıcı: Emine artık fiilleri öğrenmiş. Eskisi kadar korkmuyormuş. Çünkü her fiilin aslında farklı bir hikâyesi olduğunu anlamış.
Emine: Artık hiç karıştırmıyorum!
Yapım eki almayan \ Basit fiil
Yapım eki alan \ Türemiş fiil
Birden fazla kelimeden oluşan \Birleşik fiil
Basit Fiil: Sadeliği unutmayın!
Türemiş Fiil: Kelimeler değişebilir!
Birleşik Fiil: Birlikte olmak güç verir!
Anlatıcı: Ve Emine, Fiil Kasabası’ndan ayrılıp sınavına girmiş. Sonuç olarak yüksek bir not almış.
(Herkes seyirciyi selamlar.)
Teşekkürlerinizi Nezir Afet Arama Kurtarma ekipmanı almak için destek olarak gösterebilirsiniz >>>
